مرتبهء نقص به مرتبهء كمال صعود مىنمايد و به همان اندازه كه استكمال پيدا نموده است ، با عقل مجرد خارج از اين نشأهء مادى اتصال پيدا مىنمايد . بعد از اتصال در قوس نزول و توجه به اين عالم ايجاد صورت مىنمايد ، لذا پيدايش هر صورت علمى حاكى از يك نحوه توسعه و استكمال نفس ناطقه مىباشد و اين صورت علميه خود مقام بسط نفس است كه بعد از مقام قبض و اتصال به عقل فعال يا رب النوع انسانى حاصل مىشود و داخل در وجود نفس است . در كيفيت اتصال نفس به عقل فعال اين مطلب را تحقيق خواهيم كرد . بحث و تحقيق برهان تضايف كه صدر المتألهين براى اثبات اتحاد عاقل و معقول به آن تمسك جسته است ، خالى از مناقشه نمىباشد . چون مراد از معقول بالذات كه تمثل نزد جوهر عاقل دارد ، در مقابل معقول بالعرض است كه مناط ادراك در آن موجود نمىباشد . اين صورت علميه و وجود ادراكى بنابر مذاق مشهور چون حلول در نفس دارد با نفس به دو وجود موجودند ، چون عرض از مرتبهء ذات معروض تأخر دارد و سبب معقوليت و معلوميت چنين صورتى وجود مدرك است كه مبدأ حصول چنين عرضى مىباشد و چون عرض از كمالات ثانوى از براى موضوع مىباشد ، ملاك خروج نفس از قوه به فعل در صميم ذاتش نمىباشد . بنابر مذاق مشهور از حكما - قدست أسرارهم - تحول در نفس محال است و عرض نفسانى مغير جوهر نفس نخواهد شد . آنچه كه مبدأ حصول صورت عقلى مىباشد ، منشأ اتصاف آن به معقوليت نيز مىگردد و ما به‌طوركلى و مطلق نمىتوانيم بگوييم هر صورت معقوله و حقيقت مجرده چه حقيقت حقهء حق و چه جواهر مجرده و چه صور حاله در موضوعات مثل صور علميه بنابر مذاق جميع حكما معقول است بذاته ، ولو آن‌كه عاقلى در عالم نباشد .